مشاهیر

بایزید بسطامی ملقب به سلطان العارفین کیست؟

ابویزید طیفور پسر عیسی پسر آدم سروشان بسطامی ملقب به سلطان العارفین به ظاهر در نیمه اول قرن دوم هجری یعنی در سال آخر دوره حکو مت نکبت بار امویان در شهر بسطام از ایالت کو مش (قومس) در محله مؤبدان (زرتشتیان در خاندانی زاهد و متقی و مسلمان چشم به جهان صورت گشود. ما انا

برخی از محققان پدران بایزید از جمله سروشان را پیرو آئین مهر دانسته اند.

فصیح احمد خوافی تولد او در سال ۱۳۱ هجری ثبت کرده و نوشته است که جد او سروشان والی ولایت قومس (کومش) بوده است.

میگویند جد او سروشان زرتشتی بوده و سپس بدین اسلام در آمده است. چنین مینماید که بایزید در تصوف استاد نداشته و خرقه ارادت از دست هیچ یک از مشایخ تصوف نپوشیده است گروهی او را می دانسته و نقل کرده اند که بسیاری از حقایق بر او کشف میشد و خود نمیدانست، گروهی دیگر نقل کرده اند که یکصد و سیزده یا سیصد و سه استاد دیده است.

قدر مسلم اینکه استاد او در تصوف معلوم نیست که کیست و خود چنین گفته است که مردمان علم از مردگان گرفتند و ما از زنده ای و گرفتیم که هرگز نمیرد. و باز پرسیدند که پیر تو در تصوف که بود؟ گفت پیرزنی.

بایزید از خاندان مؤبدان عالم و زاهد و متقی و حافظان و ناقلان علوم ایرانی مربوط به دوران قبل از اسلام بوده، و از دولت مادر زاد نصیب وافر داشته است.

از اقران احمد خضرویه و ابو حفض و یحیی معاذ است و شقیق بلخی را نیز دیده و با او صحبت داشته است. اینکه برای وی استادی کرد تصور کرده اند شاید نتیجه این منقول ابوموسی خادم است که سفارش کرده قبر  او را پایین تر از قبر استاد نهند.

جهت زندگانی این عارف بزرگ ایرانی مبهم است و خلط و مزج فراوان در آن راه یافته و اطلاع ما در این باره بسیار محدود و ناقص است، ولی با این همه آنچه از تعلیم و عرفان او باقی مانده است به هیچ وجه ناقص و مبهم نیست و به روشنی معلوم میشود که وی مردی بزرگ بوده و شطح و مأثورات صوفیه را که نتیجه شدت و جد و تجربت اتحاد و حالت سکر و ندای درونی و بیان آن در حالت عدم شعور ظاهری باشد و به وضوح و صراحت و تفصیل برای نخستین بار آورده است. و همین گفتار و روش او در تصوف که شباهت تام و تمام به روش ملامتیه دارد موجب شده است که مردم بسطام با وی مخالف باشند.

به نقل آورده اند: (چون کار او بلند شد سخن او در حوصله اهل ظاهر نمی گنجید، حاصل، هفت بارش از بسطام بیرون کردند. وقتیکه وی را از شهر بیرون میکردند پرسید، جرم من چیست؟ پاسخ دادند: تو کافرى، گفت: خوشا به حال مردم شهری که کافرش من باشم.)

چو مولام خوانند و صدر کبیر             نمایند مردم به چشمم حقیر

 در میان صوفیان بایزید از نخستین کسانی است که به نویسندگی و به قولی به شاعری پرداخت. امام محمد غزالی در قرن پنجم هجری از آثار او استفاده کرده است ولی در حال حاضر چیزی از آثار قلمی وی در دست نیست. بدیهی است شهرت در آمی بودن بایزید نیز به علت عدم اظهار خود او و بیزاری از تظاهر به آگاهی از علوم فخرآمیز ظاهری بوده است

مأخذ عمده احوال بایزید بسطامی کتاب النور من کلمات ابی الطیفور تألیف ابوالفضل محمد پسر على سهلکی صوفی است که از خلفاء بایزید بوده و بیشتر روایتها را به چند واسطه از خویشان و نزدیکان بایزید نقل می کند. شطحیات بایزید بسطامی که به پیر بسطام شهرت دارد در این کتاب جمع آمده است، بعلاوه پاره یی از این شطحیات را نیز جنید شرح کرده است که در کتاب اللمع سراج نقل شده است و مآخذ عمده اقوال و تعالیم بایزید همینهاست. از نورالعلوم هم که در شرح مقامات ابوالحسن خرقانی است (۲) اطلاعات مفید در باب بایزید بسطامی بدست می آید و در ظاهر آنچه در طبقات سلمی، انصاری، کشف المحجوب هجویری، تذکره الاولیاء عطار، نفحات الانس و سایر مآخذ درباره بایزید آمده است غالبا از همین منابع اخذ شده است. بایزید در اوایل عمر خود به اقصی نقاط ایران، عراق، عربستان و شام سفر کرد و در هر جائی با دیده تیز بین خود چیزی آموخت.

برخی نوشته اند که وی شاگرد امام جعفر صادق (ع) امام ششم شیعیان بوده است به روایت سهلکی دو سال برای امام سقائی کرد و در دستگاه امام او را طیفور السقاء می خواندند. تا آنکه امام جعفر صادق وی را رخصت داد که به خانه خویش بازگردد و خلق را به خدای دعوت کند . این روایت را غالب مآخذ صوفیه ذکر کرده اند از جمله اینکه: (وی مدت هفت سال از محضر امام جعفر صادق کسب دانش نموده است. گویند بعد از هفت سال روزی حضرت به بایزید فرمودند کتابی را از طاقچه اطاق بیاور، بایزید گفت طاقچه در کجاست؟ حضرت فرمود در این مدت شما در این خانه طاقچه ندیده ای؟ جواب داد من برای دیدن خانه و طاقچه نیامده ام، بلکه جهت دیدن طاق ابروی آن قبله اولیاء آمده ام (یعنی برای کسب فیض و درک معانی والای انسانیت آمده ام) | حضرت فرمود: بایزید کار تحصیل تو تمام است باید به ولایت خود رفته و خلق را راهنمائی نموده و آنان را به راه حق دعوت نمایی. هنگام بازگشت بایزید از نزد امام جعفر صادق هنوز مادرش که پیرزنی پارسا و پرهیزکار بود زنده بود.

مطلبی که در اینجا قابل توجه و تذکر می باشد اینست که چنانچه تولد بایزید را مطابق نظر برخی از نویسندگان در سال ۱۸۸ هجری قمری بدانیم جریان ملاقات او با امام جعفر صادق (ع) که در سال ۱۴۸ هجری وفات یافته ممکن نیست، ولی اگر قول صاحب مجمل فصیحی را مأخذ قرار داده و قبول کنیم که در سال ۱۳۱ هجری متولد شده است امکان درک محضر فیض بخش حضرت امام جعفر صادق برای بایزید درعنفوان جوانی یعنی در شانزده و هفده سالگی بعید به نظر نمیرسد.

سهلکی وفات وی را در سال ۲۳۴ هجری به سن هفتاد و سه ثبت کرده، سلمی و قشیری و خواند میر نیز سال ۲۳۴ و سال ۲۶۱ ذکر کرده اند خواجه عبدالله انصاری با کاتبان بعضی نسخه های طبقات سال ۲۶۱ هجری را درست تر پنداشته اند.

مرحوم میرزا محمد تقی ملقب به مظفر علیشاه کرمانی در باره سلسله های تصوف سروده است:

هم چنین آن جعفر صادق لقب             آن امام پاک پاکیزه نسب

چشم و دل بگشود چون طیفور را                 بایزید آن پای تا سر نور را

پیر بسطام از دمش شد زنده دل          صاحب دل آمد و فرخنده دل

گشته مأذون اجازت زان جناب            سلسله جاری شده زان مستطاب

جمله درویشان شطاری لقب               خرقه بگرفته از آن کامل ادب

 ولی به نظر نگارنده (رفیع) با در نظر گرفتن تطابیق تاریخی وقایع و تلفیق قول مورخان و نویسندگان صوفیه، بطور نزدیک به یقین تولد بایزید بسطامی در سال ۱۳۱ هجری و وفاتش در سال ۲۳۴ هجری در ۱۰۳ سالگی در بسطام اتفاق افتاده است.

به روایت سهلکی کسانی که بایزید نام داشته اند در بسطام بسیار بوده اند، چنانکه نام طیفور هم که گویند بایزید به این نام خوانده میشد حتی در بین قوم و قبیله وی بسیار بود.

به موجب روایت سهلکی بایزید دو برادر و دو خواهر نیز داشت که از آن جمله وی برادر میانه بود، برادر بزرگترش آدم نام داشت و آنکه از بایزید کوچکتر بود علی نامیده میشد. بعدها برادر زاده اش ابوموسی که پسر آدم بود به خدمت بایزید درآمد و شاگرد و خادم او شد. بایزید نسبت به ابوموسی علاقه و محبتی پدرانه داشت و ابوموسی نیز در مواظبت احوال بایزید دقت تمام به کار می بست و در تکریم بایزید بسیار می کوشید در بسطام بایزید خانقاه و مسجد داشت و مریدان از اطراف به دیدنش می آمدند اما بایزید در بین مریدان خویش به این ابوموسی علاقه دیگر داشت. درباره او بود که بایزید گفت: «آن دل دلین به، نه دل گلین» یعنی که قلب باید مثل قلب ابوموسی باشد.

به روایت سهلکی بایزید از احوال و اسرار خود آنچه را از دیگران پنهان میداشت پیش این برادر زاده خویش آشکار می کرد و میگویند ابوموسی در وقت مرگ گفته بود چهار صد سخن را از بایزید به گور می برم که هیچکس را اهل آن ندیدم که با وی گویم. هنگام وفات بایزید ابوموسی بیست و دو سال داشت و سالها بعد از بایزید نیز زیست در بین

فرزندان او یک بایزید هم بود که او را بایزید ثانی، بایزید قاضی، و بایزید و اصغر خوانده اند و از وی نیز بعضی سخنان در معرفت نقل شده است.

ابوموسی نسبت به عموی خویش حرمت و تکریم بسیار بجای آورد چنانکه هنگام وفات خویش وصیت کرد او را نزدیک بایزید دفن کنند اما قبر او را از قبر بایزید گودتر کنند تا گور او با گور بایزید برابر نباشد. آنچه وی از اقوال و احوال بایزید نقل می کند نیز این حال اعتقاد، فروتنی و بزرگداشت او را در باب بایزید نشان میدهد. در واقع قسمت عمده یی از سخنان منسوب به بایزید از طریق وی نقل شده است.

در لغت نامه دهخدا آمده است که طیفور بن عیسى بن آدم بن عیسی بن سروشان بسطامی ملقب به سلطان العارفین بدست امام علی بن موسی الرضا (ع) امام هشتم شیعیان مسلمانی گزیده و او را بایزید اکبر گویند.

بطوریکه نوشته اند بایزید چندین بار به سفر حج رفته و بطوریکه مشروح آن در ورقهای آینده این کتاب خواهد آمد این سفرها که همراه با ریاضت نفس و تهذیب فکر بوده بمنظور واقف کردن مردم به مقام والای انسانی و راهنمایی و ارشاد خلق به مردم گرایی انجام گرفته است.

شیخ فرید الدین محمد عطار نیشابوری در تذکره الاولیاء مینویسد:

«نقلست که یکبار قصد سفر حجاز کرد چون بیرون شدی بازگشت. گفتند: هرگز هیچ عزم، نقض نکرده ای، این چرا بود؟ گفت: روی به راه نهادم زنگی دیدم تیغی کشیده که اگر بازگشتی نیکو، والاسرت از تن جدا کنم، پس مرا گفت: «ترکت الله به بسطام و قصد البیت الحرام» خدای را به بسطام بگذاشتی و قصد کعبه کردی…».

و یا اینکه:

«نقلست که گفت مردی در راه حج پیشم آمد، گفت، کجا میروی،گفتم به حج. گفت: چه داری گفتم دویست درم، گفت: بیا به من ده که صاحب عیالم و هفت بار گرد من در گرد که حج تو اینست، گفت: چنان کردم و بازگشتم. و گفت از نماز جز ایستادگی تن ندیدم و از روزه جز گرسنگی ندیدم، آنچه مراست از فضل اوست نه از فعل من، و گفت: کمال درجه عارف سوزش او بود در محبت».

این رمز و راز والای انسانی را جلاالدین بلخی (مولوی) آزاد اندیش بزرگ ایرانی زیسته در قرن هفتم هجری چنین به نظم آورده است:

بایزید اندر سفر جستی بسیار استان               تا بیابد خضر وقت خود کسی

دید پیری با قدی همچون هلال را از               بود در وی فر و گفتار رجال

بایزید او را چو از اقطاب یافت           مسکنت بنمود و در خدمت شتافت

پیش او بنشست می پرسید حال           یافتش درویش و هم صاحب عیال

گفت: عزم تو کجا؟ ای بایزید! ایران              و رخت غربت را کجا خواهی کشید

گفت: قصد کعبه دارم از پگه              گفت: هین با خود چه داری زاد ره

گفت: دارم از درم نقره دویست           نک ببسته سست بر گوشه ردی است

گفت: طوفی کن بگردم هفت بار                    وین نکوتر از طواف حج شمار

و آن درمها پیش من نهای جواد                   دان که حج کردی و شد حاصل مراد

عمره کردی، عمر باقی یافتی             صاف گشتی بر صفا بشتافتی

حق آن حقی که جانت دیده است          که مرا بر بیت خود بگزیده است

کعبه هر چندی که خانه بر اوست                  خلقت من نیز خانه سر اوست

تا بکرد آن خانه را در وی نرفتن                  وندرین خانه بجز آن حی نرفت

چون مرا دیدی خدا را دیده ای            گرد کعبه صدق برگردیده ای

خدمت من طاعت و حمد خداست                   تا نپنداری که حق از من جداست

چشم نیکو باز کن در من نگر            داده اند تا ببینی نور حق اندر بشر

کعبه را یک بار «بیتی» گفت یار                  گفت: (یا عبدی) مرا هفتاد بار

بایزیدا کعبه را دریافتی           صد بهار و عز و صد فریافتی

بایزید آن نکته ها را گوش داشت                  همچو زرین حلقه ای در گوش داشت

و یا اینکه:

مریدان در راه مکه نزد او می رود. هنگام بازگشت دوباره پیش وی در می آید و می گوید که خانه کعبه را دیده اما خداوند در آن نبوده است. بایزید او را می گوید: ((خداوند خانه همواره در راه با تو بودهاست.»

عین القضات شهید همدانی آزاد اندیش معروف ایرانی زیسته در نیمه اول قرن ششم هجری درباره رمز و راز حج گذاردن بایزید بسطامی چنین نوشته است:

ای عزیز هرگز در عمر خود یک بار حج روخ بزرگ بزرگ کرده ای که «الجمعه المساکین» مگر که این نشنیده ای که بایزید بسطامی می آمد و شخصی را دید گفت: کجا میروی؟ گفت: «الی بیت الله تعالی» بایزید گفت: چند درم داری؟ گفت: هفت درم دارم. گفت: به من ده و هفت بار دور من بگرد، و زیارت کعبه کردی. چه می شنوی؟! کعبه نور «اول ما خلق الله نوری» در قالب بایزید بود، زیارت کعبه حاصل آمد:

محراب جهان جمال رخساره ماست                سلطان جهان در دل بیچاره ماست

شور و شر و کفر و توحید و یقین                 و درگوشه دیدهای خونخواره ماست

 در هر فعلی و حرکتی در راه حج، سری و حقیقتی باشد، اما کسی که بینا نباشد خود نداند. طواف کعبه و سعی و حلق و تجرید و رمى حجر و احرام و احلال و قارن و مفرد و ممتنع در همه احوالهاست «و من یعظم شعائر الله فانها من تقوى القلوب» هنوز قالبها نبود و کعبه نبود که روحها به کعبه زیارت می کردند (و اذن فی الناس یأتوک رجالا) دریغا که بشریت نمی گذارد که به کعبه ربوبیت رسیم! و بشریت نمی گذارد که ربوبیت، رخت بر صحرای صورت نهد! هر که نزد کعبه گل رود خود را بیند و هر

 

که به کعبه دل رود خدا را بیند. انشاء الله تعالی که به روزگار دریایی که جه گفته می شود! انشاء الله که خدا ما را حج حقیقی روزی کند.

عین القضات شهید همدانی چنین می نویسد:

«شبی در ابتدای حالت، ابویزید( بسطامی) گفت: الهی راه به تو چگونه است؟ جواب آمد «ارفع نفسک من الطرایق فقد وصلت» گفت: تو از راه برخیز که رسیدی، چون به مطلوب رسیدی طلب نیز حجاب راه بوده، ترکش واجب باشد.

گفتم ملکا ترا کجا جویم من                و وز خلعت تو وصف کجا گویم من

گفتا که مرا مجو به عرش و به بهشت           نزد دل خود که نزد دل پویم من

***

آتش بزنم بسوزم این مذهب و کیش               عشقت بنهم به جای مذهب در پیش

تاکی دارم عشق نهان در دل ریش                 مقصود رهی تویی نه دین است و نه کیش

جنبید نهاوندی (بغدادی) عارف بزرگ ایرانی در قرن سوم هجری درباره بایزید بسطامی گفته است:

بایزید در میان ما چون جبرئیل است، در میان ملائکه، و هم او گفته است: نهایت میدان جمله روندگان که به توحید روانند، بدایت میدان این خراسانی است جمله مردان که به بدایت قدم او رسند همه در گردند و فرو شوند و نمانند، دلیل بر این سخن آن است که بایزید می گوید:دویست سال به بوستان برگذرد تا چون ما گلی در رسید.

شیخ ابو سعید ابوالخیر عارف مشهور ایرانی در قرن پنجم هجریددرباره بایزید چنین گفته است:

ده هزار عالم از بایزید پر می بینم و بایزید در میانه نبینم. یعنی آنچه بایزید است در حق محو است.

یوگنی ادواردویچ برتلس روسی درباره بایزید بسطامی می نویسد:

«ابویزید (بایزید) طیفور ابن عیسی بن آدم سروشان بسطامی یکی از متفکران تصوف که در نوع خود بی همتا بود (از راه استنتاج منطقی، از کل به جزء که در زمان معتزله با تکامل اصل احدیت مطلق یزدانی تشدید شده بود به این نتیجه رسیده بود که (یگانه هستی واقعی، خداست و راه رسیدن به میدان توحید، تجلی ظاهری عبادت و انجام فرایض و غیره نبوده، بلکه فرو رفتن در اندیشه یگانگی خدا (وحدت هستی) بدان سان است که در ژرفای اندیشه، موجودیت «فردی = من» انسان به طور کامل محو و ناپدید می گردد و سعادت فراموشی وجود و سلب هرگونه حرکت نفسانی (فردی = من) دست می دهد و به کل هستی اعم از اجتماعی و یا روحانی می پیوندد

درباره زندگی او نیز اطلاعات ما اندک است و همینقدر می دانیم که در معرض حملات نمایندگان مذهب رسمی بوده و چند بار نیز از زادگاهش رانده شده است.

وارستگی او برای کسب افتخار و دریافت پاداش نبود. سرچشمه وارستگی او می بایست از عشق به پروردگار ناشی شده باشد که خویشتن را در آن عشق از یاد برده بود. او تأیید می کند که در تعمق کامل در اندیشه وحدانیت می تواند احساس فنای «من» دست دهد، همانطوری که «من» عاشق به «من» معشوق می پیوندد. انسان فانی است و الوهیت پایدار. احتمالا او با پیروی از گفته قرآن: «کل من علیها فان یبقى وجه ربک ذوالجلال والاکرام»  و تمام آنچه در آن است فانی است و تنها جلوه پروردگار تو که دارای جلال و کرام است برای همیشه باقی خواهد بود. این حالت را فنا نامیده است.

. اصطلاح فنا از پایان قرن سوم هجری (قرن نهم میلادی) به اصطلاح فنی تصوف تبدیل می گردد و اهمیت بسیاری کسب می کند، زیرا در بیشتر مکاتب تصوف فنا را همچون هدف نهایی سالکان طریقت (راه صوفیه) می پذیرنده اداری

یک اثر بسیار جالب ادبی به نام شطحیات ( سخنان حکیمانه در وجد) با نام بایزید وابستگی دارد که در معرض شدیدترین حملات دین یاران قرار گرفته بود. تصور می رود که همین سخنان حکیمانه، انگیزه پیدا شدن هاله یی از کفر برای مؤلف خود بوده است. این اثر به طور کامل تا زمان ما نرسیده و آنچه در دست داریم قطعاتی است پراکنده با تفسیر جنید که تلاش ورزیده اثبات کند که در آنها مطلبی مغایر با اسلام نیست. یکی از این قطعات چنین است:

مرا در برگرفت و پیش خود بنشاند. گفت: ای بایزید، خلق من دوست دارند که تو را ببینند! گفتم: بیارای مرا به وحدانیت و در پوش مرا یگانگی تو و به احدیتم رسان تا خلق تو چون مرا بینند، تو را بینند، آنجا تو باشی نه من!»

در قطعه دیگری گفته می شود: «در وحدانیت مرغی شدم، جسم از احدیت و جناح از دیمومیت. در هوای بی کیفیت چند سال بپریدم تا در هوایی شدم. بعد از آن هوا که من بودم، صد هزار هزار بار در آن هوا می پریدم تا در میادین از لیت رفتم. درخت احدیت دیدم: بیخ در زمین داشت و فروغ در هوای ابد. ثمرات آن درخت جلال و جمال بود. از آن درخت ثمرات بخوردم. چون نیک بنگریستم، آن فریبندی بود.»

بدون اشاره به سایر سخنان حکیمانه بایزید و بدون تحلیل جامع اهمیت احتمالی آن تنها متذکر می شویم که خدای بایزید: «سبحانی، سبحانی، ما اعظم شأنی سبحان» (سبحان مراست، سبحان مراست وه چه بزرگ جایگاهی است مرا) گویا بیش از هر چه مایه برانگیخته شدن خشم علیه بایزید شده باشد و برای درک علت این خشم باید در نظر داشت که واژه سبحان تنها می تواند در مورد خدا به کار رود و از این ندا  چنین استنباط شده بود که بایزید ادعای الوهیت کرده و در نتیجه همپایه فرعون شده است. که بنا به نوشته کتاب آسمانی در ازای چنین ادعا و خیره سری به عذابی صعب دچار گردید. جنید هنگام تفسیر این سخنان حکیمانه، در آنها موردی که مغایر دین باشد نمی یابد و در تفسیر او از این سخنان تنها یک مطلب استنباط می شود که بایزید غرق در ستایش توحید، وجود خود را از یاد برده و ندای سبحانی او را نباید به شخص وی، بلکه به خدا منسوب داشت، که کلماتش را بایزید بدون اختیار ادا کرده است»

میگویند وقتی یک تن از علماء بر کلام بایزید اعتراض کرد که این سخن با علم موافق نیست، بایزید پرسید: آیا تو بر کل علم دست یافته یی؟ گفت: نه، بایزید گفت: این سخن ما تعلق به آن پاره از علم دارد که به تو نرسیده است  به یک فقیه دیگر که از وی پرسید علم خود را از کی و از کجا گرفته یی؟ پاسخ داد از عطای ایزدی در یک مجلس که وی حاضر بود گفته شد: فلانی روایت فلان می کند و فلان ان بایزید گفت مسکینانند مرده از مرده علم گرفته اند و ما على زنده گرفته ایم که نمی میرد یکی از مخالفان بایزید که در بسطام میزیست و همه جا خود را از بایزید برتر می شمرد داود زاهد بود که خطیب جرجان نیز شد و اعقاب او تا قرنها بعد در بسطام باقی بودند.

فقیه دیگر که در جوار بایزید می زیست مردم را از ملاقات وی تحذیر میکرد و می گفت: از صحبت هوسناکی که خود رسم طهارت را درست نمی داند چه بهره می برید؟ در بسطام به روزگار بایزید تعداد مجوس(زرتشتیان) هنوز بسیار بود و زهد بایزید و عشقی که وی به خدا و دین نشان می داد می بایست تأثیر جالبی در چنان محیط کرده باشد  بایزید با مجوسان بسیار محبت می کرد، به طوری که نوشته اند مجوسی با وی همسایه بود. یکشب کودک وی می گریست و در خانه شان چراغ نبود. شیخ چراغ خویش مقابل روزنه آنها نگهداشت تا کودک آرام گرفت و مادر کودک که در هنگام گریه طفل غایب بود از این مایه شفقت بایزید با شوهر به اعجاب و تحسین یاد کرد، همین مایه شفقت بایزید این خانواده  مجوسی را سرانجام به اسلام رهنمون شد. یک بار نیز بایزید به نماز میرفت و روز جمعه بود، باران هم آمده بود و زمین گل شده بود. بایزید پایش لغزید دست به دیوار گرفت و خود را نگهداشت.

بعد در این باره فکر کرد و با خود اندیشید که بهتر است از خداوند دیوار بحلی بخواهیم و این از رفتن به مسجد فوری تر است.

درباره مالک دیوار پرسید، گفتند: مجوسی است. رفت و از وی اجازت خواست و حلالی. مرد حیرت کرد و میگویند از تأثیر این مایه دقت در امانت بایزید مسلمانی گزید. در واقع همین مایه دقت و احتیاط بایزید و زهد و ریاضت او بود که عامه را از مسلمان و نامسلمان درباره

وی به اعجاب و تحسین و امیداشت. عامه مسلمانان به این زاهد به ظاهر آمی بیش از فقها و مشایخ اعتقاد می ورزیدند و مجوس (زرتشتیان) بسطام درباره وی چنان معتقد بودند که وقتی یکیشان را گفتند چرا مسلمان نشوی؟ جواب داد اگر اسلام آنست که بایزید دارد من طاقت آن ندارم و اگر آنست که شما به کار میدارید طالب آن نیستم میگویند وقتی احمد خضرویه نزد بایزید آمد، بایزید به او گفت: چند سیاحت کنی؟ گفت: آب چون در یک مکان بماند بوی گیرد. بایزید جواب داد، دریا باش تا بوی نگیری. بایزید با مشایخ معروف عصر ارتباط مراوده و مکاتبه داشت. ابوتراب نخشبی (متوفی سال ۲۴۶ هجری) یک بار بدیدنش آمد، با ذوالنون مصری مکاتبه و مراسله داشت، یحیی معاذ (متوفی سال ۲۵۸ هجری) هم با وی مکاتبه داشت و میگویند یک بار در نامه یی به وی نوشت که: از جام محبت از بس نوشیدم مست شدم. وی جوابش داد که دیگری دریاهای آسمان و زمین را نوشید. سیر نشد و هنوز زبانش بیرون است و هل من مزید می گوید.

ملاقات احمد خضرویه با بایزید معروف است و معروف تر از آن گفت و شنودی است که بایزید با زن احمد خضرویه داشت بنام ام على. می گویند این زن کابین خویش را که مبلغی هنگفت میشد به شوهر بخشید و از وی درخواست تا او را نزد بایزید بسطامی برد. احمد وی را نزد شیخ برد و وی در پیش بایزید صورت خویش گشاده داشت. احمد گفت: پیش بایزید صورت خویش میگشایی؟ گفت: از آنکه چون در وی می نگرم حظوظ نفسانی را از یاد می برم و باز چون در تو بنگرم به حظوظ نفس باز می گردم. وقتی احمد از نزد بایزید بیرون می آمد از شیخ درخواست تا وی را اندرز دهد، شیخ گفت: جوانمردی را از زن خویش بیاموز. گفت و شنود بایزید با ابراهیم ستنبه هروی نقل کردنی است و حاکی از بلند نظری و حاضر جوابی ابراهیم می باشد.

می گویند وقتی ابراهیم ستنبه هروی به بسطام آمد بایزید به استقبالش رفت، گفت: خواهم که ترا شفیع سازم که گناهان من ببخشد، جواب داد. اگر در همه جهانیان شفاعت مرا پذیرد تازه مشتی خاک را بخشیده است. می گویند احمد خضرویه هم که برای دیدن بایزید به بسطام آمد بسیاری از شاگردان و پیروانش که تعداد آنان را هزار نفر نوشته اند همراه وی بودند.

چنانکه از روایات بر می آید زندگی بایزید در بسطام غالبا در خلوت انزوا می گذشت و مراوده و مراسله او با دیگران محدود بود. در باب زندگی او نیز آنچه محقق باشد اندک است و بیشتر آنچه در تذکره الاولیاء آمده است و مأخذ عمده آن هم کتاب النور سهلکی است جنبه قصه و افسانه دارد..

یکبار از وی پرسیدند بدین پایه معرفت چگونه رسیدی؟ گفت: به شکم گرسنه و بدن برهنه، این سخنان و احوال منسوب به او نشان میدهد که قسمتی از اوقات بایزید در خلوت و ریاضت گذشته است. با اینهمه ورای حال قبض که نشان این ریاضت و انزوای اوست گه گاه نیز حالت سکر بر احوال او غلبه داشت. در همین احوال سکر و غلبه بود که سخنان او شطح آمیز میشد.

احمد غزالی در کتاب السوانح فی العشق مینویسد:

بایزید گفت رضی الله عنه: چندین گاه پنداشتم که من او را می خواهم، خود اول او مرا خواسته بود. یحبهم پیش از یحبونه بود».

شیخ روز بهان بقلی در عبهر العاشقین (از قول سنائی) آورده است:

بایزید ار بگفت سبحانی          نه ز جهلی بگفت و ویلانی

آن زمانی که راز مطلق گفت              راست جنبید کو اناالحق گفت

پروفسوریان ریپکا محقق معروف چکسلواکی درباره بایزید بسطامی چنین اظهار نظر کرده است: «یک صوفی برجسته و کاملا از طریقت خاص ایرانی بایزید (یعنی ابویزید بسطامی است. که بیش از همه متقدمان و معاصران خود به خلسه ای ملکوتی اهمیت می دهد. نسل های

بعدی (هر چند کاملا بر صواب هم نیستند) وی را منادی وحدت وجود یا صحیح تر بگوئیم وحدت وجود الهی می دانند که مبتنی بر این اصل است که جز خدا هیچ چیز وجود ندارد.

عزیز الدین نسفی نوشته است:

«بایزید را پرسیدند که این مقام به چه یافتی؟ فرمود که به هیچ. گفتند: چون؟» فرمود که به یقین دانستم، دانستم که دنیا هیچ است ترک دنیا کردم و این مقام یافتم.»

دکتر کامل مصطفی شیبی درباره بایزید بسطامی مینویسد: (ابو یزید بسطامی نیز از معانی کلمات على (ع) بهره کافی برده و در کلمات خود از آنها استفاده کرده است، از آن جمله است (طلقت الدنیا ثلاثه لا رجعه لی فیها و صرت الی ربی وحدی» این همان عبارت معروف على (ع) است.

حاج معصوم علی شاه در طرائق الحقایق و شاعر صوفی محمد تقی کرمانی عقیده دارند که: «شیعه بر دو گونه است: گروهی مخصوص شریعت و نگهداری آن هستند و گروهی دیگر اختصاص به طریقت دارند و اینان صاحب سر هستند. پیشینیان آنان عبارتند از: سلمان فارسی، اویس قرنی، رشید هجری، کمیل بن زیاد و شیخ بسطام یعنی بایزید بسطامی، شقیق بلخی و معروف کرخی. با این بیان راویان حدیث و خبر صاحبان علم ظاهری، و عارفان، صاحب علم سری میباشند. راویان احکام ظاهری را حفظ می کنند و عارفان مکلف به حفظ اسرار

عمیق هستند.»

در «تاریخ فلسفه در جهان اسلامی» درباره بایزید بسطامی چنین آمده است:

از مشهورترین صوفیان قرن سوم هجری است. بیشتر عمر خود را به زهد و پارسایی و ریاضت در بسطام گذرانید. خواست که از طریق تجرید و فنا به اتحاد نائل آید. و به درجه ای رسید که گفت: «سبحانی ما اعظم شأنی» از او اقوال بسیار نقل شده از آن جمله: «دوازده سال آهنگر نفس خویش بودم، و پنج سال آئینه دل خویش بودم و یک سال در میان این هر دو حال می نگریستم، زناری یافتم بر میان خویش ظاهر، دوازده سال در آن بودم تا ببریدم. پس بنگریستم دیگر بار در باطن خویش زناری دیدم و پنج سال اندر آن نظر کردم تا چگونه ببرم. پس راه آن مرا کشف افتاد. پس به مردم نگریستم، همه را مرده دیدم، چهار تکبیر بر ایشان زدم»  نیز اقوالی بدو منسوب است که کسانی که معنی آنها را ندانند از زمره کلمات کفر آمیزش خوانند: «بخدا سوگند که لوای من از لوای محمد بزرگتر است. لوای من از نوری است که همه جن و انس و پیامبران در زیر آن باشند» «اگر یک بار مرا ببینی، ترا بهتر از آن است که هزار بار پروردگارت را بینی» «پروردگارا، اطاعت تو مرا بزرگتر است از اطاعت من تو را جنید کوشید تا کلمات نامقبول بایزید را تفسیر کند و به فهم مردم نزدیک سازد.

هانری کوربن درباره بایزید بسطامی چنین نوشته است. ابو یزید طیفور بن عیسى بن سروشان بسطامی، نیاکانش زردشتی بودند سپس پدر بزرگش سروشان به اسلام گروید. ابو یزید قسمت اعظم عمر را در شهر بسطام واقع در شمال شرقی ایران که مسقط الرأس او بوده گذرانید و در سال ۲۳۴ یا ۲۶۰ هجری در همانجا بدرود حیات گفت. ابویزید بحق از بزرگترین صوفیانی است که اسلام در طول قرنها پرورده است. تعلیمات او که بیان بی واسطه حیات باطنی او بود تحسین و حیرت شخصیت های گوناگون را برانگیخت در حالی که هرگز وظایف مربی اخلاق و خطیب را بر عهده نگرفت حتی نوشته ای بر جای نگذاشت. اصول سلوک روحانی او از طریق روایات و پندها و آراء بدیع او به ما رسیده است و آنها را شاگردان بلا فصل او یا چند تن از مردمی که به ملاقات وی نایل آمده بودند فراهم آورده اند. مجموع این آثار از نظر الهیات و مقامات روحانی دارای ارزش بسیار است. این نکته های حکمت آمیز، در تاریخ روحانی اسلام به شطیحات معروف است. ترجمه این کلمه دشوار است و تا حدی می توان آن را به امور عجیب و غیر عادی یا افراط و مبالغه یا سخنانی از روی جذبه ترجمه کرد

از شاگردان بلا فصل ابو یزید بسطامی برادر زاده او ابوموسی عیسی بن آدم (برادر زاده ارشد وی را میتوان نام برد که جنید مرشد معروف بغداد به وسیله او از سخنان بایزید آگاهی یافت و آنها را به عربی ترجمه کرد و تفسیر و شرح بر آن نوشت که قسمتی از آن در کتاب اللمع، نوشته سراج محفوظ مانده است. کسانی که محضر او را درک کردند یکی ابوموسی دبیلی (از کلمه دبیل از شهرهای ارمنستان قدیم که کلمه ایست ارمنی) بود و دیگری ابواسحاق هروی (شاگرد ابن ادهم) و دیگر صوفی مشهور ایرانی احمد بن خضرایه (خضرویه) که هنگامی که ابو یزید خانه کعبه را زیارت می کرد او را ملاقات نمود کامل ترین و مهمترین منبعی که از زندگانی و سخنان ابو یزید باقی است کتاب النور فی کلمات ابو یزید طیفور اثر محمد سهلکی (متوفی به سال ۴۷۶ هجری) می باشد که به سال ۱۹۴۹ با کوشش عبدالرحمن بدوی در قاهره به چاپ رسید.

همچنین مجموعه نکات حکمت آمیزی که به وسیله روز بهان بقل شیرازی در مجموعه ای بزرگ که به طور کلی به شطحیات صوفیان اختصاص دارد مدون گردیده و شرح و تفسیری مخصوص بر آن نوشته شده است.

نظر گاه اساسی اصول عقاید این صوفی بزرگ ایرانی، چنانکه در اقوال و سخنان حکمتش آشکار است عبارت است از آگاهی تحقیقی و عمیق از سه شرط موجود در صورت من (انائیه) در صورت تو (انتیه) در صورت او (هویه) در این تدرج معرفت، الوهیت و بشریت یا لاهوت و ناسوت متحد می گردند و در عمل متعالی و علوی پرستش و عشق در هم منعکس می شوند.

در این طریقه ای که ابویزید درجات و مراتب سیر آن را تا اوج تحقق روحانی تصور و ترسیم می کند نکته های صاعقه خیزی می درخشد و ما جز متن قسمتی از آن را به عنوان نمونه در این اوراق نمی توانیم گفت:

حق را به عین یقین بدیدم، بعد از آنکه مرا از غیب بستد، دلم به نور خود روشن کرد، عجایب ملکوت بنمود، آنگه مرا هویت بنمود به هویت خود هویت او بدیدم، و نور او به نور خود بدیدم، و عز او به عز خود بدیدم، قدر او به قدر خود بدیدم، و عظمت او به عظمت خود بدیدم، و رفعت او به رفعت خود بدیدم. آنگه از هویت خود عجب بماندم، و در هویت خود شک کردم. چون در شک هویت خود افتادم، به چشم حق، حق را بدیدم حق را گفتم که این کیست؟ این منم؟ گفت: نه، این منم، به عزت من که جز من نیست. آنگه از هویت من به هویت خویش آورد، و به هویت خویش هویت من فانی کرد، و آنگه هویت خود بنمود یکتا. آنگه به هویت حق در حق نگاه کردم. چون از حق به حق نگاه کردم، حق را به حق بدیدم، با حق، به حق بماندم. زمانی چند با من نفس و زبان و گوش و علم نبود، دیگر حق مرا از علم خود علمی داد و از لطف خود زبانی، و از نور خود چشمی به نور او، او را بدیدم، دانستم که همه اوست.

در کتاب ارزش میراث صوفیه درباره بایزید چنین آمده است: بایزید ایرانی بود و پدرانش آیین زرتشت می ورزیدند. خود او پیش از آنکه به تصوف گراید اهل تشرع بود بیشتر عمرش نیز در بسطام گذشت که هم مزار اوست. بایزید به زهد و عزلت رغبت داشت با این همه گه گاه سخنان بی پروا می گفت و به همین سبب مکرر مورد طعن عوام شد و او را از شهر خویش راندند.شدند. در تعلیم بایزید اهمیت بسیار به اصل (فنا داده شده است. از جمله سخنان او در این باب داستان حج اوست که سرانجام منتهی شد به این که از هستی خویش توبه کند. گویند از وی پرسیدند که یا بایزید چه خواهی؟ گفت: خواهم که نخواهم. نیز از وی سؤال شد که چگونه بدینجا رسیدی؟ گفت: بدانکه از خویشتن بر آمدم چنان که مار از پوست خویش بر می آید. اگر درست است که بایزید علم توحید و حقایق را از ابوعلی سندی اخذ کرده است شاید بتوان احتمال داد که قول فنا را هم تا حدی به تعالیم هندوان مدیون است. (در اینجا ارتباط ریشه اعتقادات بایزید بسطامی را با آئین مهر نباید نادیده گرفت).

شک نیست که بایزید در تعبیر از جذبه های قلبی خویش زیاده گستاخ بود و گویند وقتی مؤذن بانک در داد: الله اکبر.

بایزید افزود: و انا اکبر منه. وقت دیگر سبحان الله شنید، گفت:

سبحانی، ما اعظم شأنی! این گونه سخنان که بایزید در نوعی بیخودی می گفت، البته در گوش هیچ مسلمانی آسان و سبک نمی نمود و ناچار غالبا جز خشم و نفرت عامه را نمی افزود. با این همه صوفیه این سخنان را که از حلول و اتحاد نشانها داشت تأویلها می کردند و عذرها می نهادند. چنان که در تأویل سبحانی گفتن او در مثنوی مولوی شرحی مبسوط هست.

بایزید نوعی معراج روحانی نیز شبیه به معراج پیغمبر برای خویش حکایت کرده است که روایتهای چند از آن مانده است و آن هم پر است از دعویهای بزرگ و از مقوله چیزهایی است که صوفیه شطحیات می خوانند. این شطحیات گستاخانه او بعدها برای کسانی از صوفیه که تندروی و بی پروایی او را فاقد بودند اسباب دردسر شد و ناچار در تأویل آنها سعی بسیار ورزیدند و حتی جنید به تأویل بعضی از آنها پرداخت تا صوفیه را از تهمت های گران برهاند».

نکته یی که در باب بایزید و آراء او در خور یادآوریست شباهت بعضی از اقوال او با تعلیم هندوان است که برخی از محققان از جمله استاد زئنز را مصر به این رابطه کرده است استاد بایزید را در علم توحید و فنا ابوعلی سندی نوشته اند که از بایزید علم فرایض آموخته است، یا به قول جامی، «الحمد و قل هو الله» روایتی از قول بایزید درباره ابوعلی سندی هست که به موجب آن وقتی، اول بار ابوعلی نزد بایزید آمد جوالی همراه داشت آن را خالی کرد و جواهر گونه گون بود، و بایزید این را نشان آن دانست که در وقت فترت و انصراف از حق او را به جواهر مشغول کرده اند.

فخرالدین ابراهیم عراقی در لعمات می نویسد:

معاذ رازی رحمت الله علیه به ابویزید نوشت که، بیت:

مست از می عشق آنچنانم که اگر                  یک جرعه از این بیش خورم نیست شوم

بایزید قدس سره، در جواب نوشت که، شعر:

شربت الحرب کاسا بعد کاس              فما نقدالشراب ولارویت

گر در روزی هزار بارت بینم              در آرزوی بار دگر خواهم بود

حقی خوانساری شاعر قرن یازدهم هجری (وفات ۱۰۷۷) در وصف بایزید بسطامی چنین سروده است:

در مذهب دل گفت و شنید دگر                      شبلی و جنید و بایزید دگر است

کاری نگشاید ز نماز من و تو            درگاه قبول را کلید دگر است

 در کتاب جاویدان خرد درباره بایزید بسطامی چنین آمده است: دارای

خوانده شد پیش بایزید بسطامی آیتی که مضمونش این است که الله تعالی می فرماید که: بدرستی که خدای خرید از مؤمنان نفسهای ایشان و مالهای ایشان به اینکه بهشت از ایشان باشد»  بایزید گفت که هر که نفس خود را فروخت چگونه او را نفس می باشد؟.

دکتر خلیفہ عبدالحکیم محقق فلسفی هند درباره فلسفه تصوف بایزید بسطامی چنین نوشته است: «بایزید بسطامی نخستین گام را به سوی خلط هویت نهایی میان عابد و معبود یا عالم و معلوم و یا عاشق و معشوق برداشت، مفهوم فنا نیز همراه با این نظریه جلوه کرد. مفهوم تازه یی که نقشی عظیم در تصوف دوره بعد به عهده داشت، بایزید پیش از حلاج میان هویت خویش و خدا وحدتی قائل شد و گفت: «انی انا الله لااله الا انا فاعبدونی» عبارتی که از نظر اسلام شدیدا کفرآمیز بود، اما عارفان دوره های بعد حتی آنها که نسبت به ما بعدالطبیعه هویت نظری راست کیشانه داشتند به تصدیق چنین عقیده ای سر فرود آوردند. بایزید را توکل به تنهایی راضی نمی ساخت او جذبه را هم شکلی از ارتباط الهی می دانست که فراتر از اخلاق و عبادت و دانش قرار دارد.

.

به زاهد زبان در کشیده یی گفت که: «گوشه گیری خویش به دور انداز» وقتی این سخن را شنید که: «ازو در عجبم که خدای را می شناسد و پرستش نمی کند» جواب داد که: «از او در عجبم که خدای را می شناسد و او را پرستش می کند و این سخن مقصودش آن بود که معرفت خدا باید انانیت عارف یا عابد را از میان ببرد.

سخنی دیگر به بایزید نسبت می دهند که لحن آن خاصیت «ودایی» دارد و معادل است با (من برهما هستم) یا (تو آنی) او چنین می گوید: از خدایی به خدای دیگر رفتم تا از درونم این سخن شنیدم: ای تو من، یعنی به مقام فنا فی الله رسیدم» چنین اظهاراتی مبین آن است که خدا پرستی به تعالی رسیده و نفس بشری در تعالی ناشی از شناخت خویش هویت خود را با خدا یکی دانسته است.

بایزید در مورد دیگر می گوید: «من چون بحری ژرفم که نه آغازی دارم و نه پایانی» کسی از او پرسید عرش چیست؟ پاسخ داد: من، گفت: کرسی چیست؟ گفت: من و به همین سان درباره لوح و قلم چون سؤال کرد جواب داد: من، و این چنین با پیامبران و فرشتگان اتخاذ هویت کرد و چون سؤال کننده را متعجب دید توضیح داد که: «هر آن کس در خدا فانی شود و حقیقت را فرا چنگ آورد او خود همه حق خواهد شد. چون او نماند خدا خویشتن را در خویش می بیند».

صاحب کتاب اصول الفصول نوشته است: «مدتها در تحقیق این اختلاف (تولد و مرگ بایزید) سعی نمودم تا به حمدالله حقیقت امر واضح شد و آن اینست که در بسطام و قومس که اکنون خراب است چهار بایزید نام تفاوت در اسماء آباء و اجداد بوده اند). صاحب مجمل فصیحی و صاحب تاریخ عام الفیل و مؤلف تاریخ گزیده نیز معتقد به چهار بایزید در بسطام بوده اند. تا

بهر حال همانطور که حافظ از روی فطرت شاعر بود، بایزید بسطامی نیز از روی فطرت عارف بود، گفته اند روزی که بایزید زندگی را بدرود گفت از دنیا جز لباسی که در برش بود چیزی نداشت و در دوره زندگی هر چه از مال دنیا بدست می آورد به نیازمندان می بخشود.

قطره دل را یکی گوهر فتاد           کان به دریاها و گردونها نداد

 

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

‫۴ نظرها

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
بستن