خانه / مشاهیر / موقعیت جغرافیایی بسطام در منابع معتبر تاریخی
موقعیت جغرافیایی بسطام در منابع معتبر تاریخی

موقعیت جغرافیایی بسطام در منابع معتبر تاریخی

موقعیت جغرافیایی بسطام در منابع معتبر تاریخیReviewed by Alireza Rahimi Shahroodi on Sep 5Rating: 5.0

موقعیت جغرافیایی بسطام در منابع معتبر تاریخی

– استان سمنان از جانب شمال به استان های خراسان شمالی، گلستان و مازندران، از جنوب به استان های یزد و اصفهان، از مغرب به استانهای تهران و قم و از مشرق به استان خراسان رضوی محدود می شود. در گذشته نام این استان، قومس بوده است.

استان سمنان شامل هشت شهرستان به نام های سمنان (مرکز استان)، شاهرود، دامغان، میامی، مهدی شهر، سرخه، آرادان و گرمسار است. بسطام یکی از شهرهای شهرستان شاهرود است که در پنج کیلومتری شمال آن واقع است.

شهر مهم کومش (در عربی قومس)، دامغان بوده که در قدیم از ایالت خراسان شمرده شده است. «قصبه قومس دامغان است، بزرگ تر از خوار ری بود و سمنان کم از دامغان است و بسطام کم از دامغان است». کومش ناحیت میان ری و خراسان، بر راه حجاج و اندر میان کوههاست. بسطام از شهرهای قدیم و در کتب جغرافی و تاریخی قدیم و تواریخ شرح آن نوشته شده است.

بسطام (به کسر ب) از نظر وسعت و شهرت سومین شهر ایالت کومش (قومس) است که امروزه به فتح ب گفته میشود. نزدیک کوه ری و در محل انحراف آن به باختر، کوه دیگری که بدان پیوسته است پدیدار می گردد که به سوی خاور امتداد می یابد در حالی که اندکی به جنوب منحرف می شود و سرانجام داخل قسمت باختری بخش هشتم می شود و میان این کوه و کوه ری در نزدیک مبدا آنها نواحی گرگان باقی می ماند که در میان دو کوه واقع اند و از جمله شهر بسطام است و در پشت این کوه، قطعه ای از این بخش واقع است که بقیه فلات میان فارس و خراسان در آن دیده میشود.

شهر بسطام شهر، مرکز بخش، شهرستان شاهرود، سر راه شاهرود به رامیان و کرکان” در  کیلومتری شمال شاهرود است و ۱۸ کیلومتری جنوب قلعه نو در مسیر راه شوسه شاهرود به گرگان واقع شده است.

بخش بسطام دارای دو دهستان به نامهای کلاتههای غربی و خرقان است. مرکز دهستان خرقان، قلعه نوخرقان است و شامل ۳۳ آبادی است. مرکز دهستان کلاته های غربی هم کلاته خیج است که هفت آبادی دارد. بسطام، مجن و کلاته خیج از شهرهای بخش بسطام محسوب می شوند. بسطام از شمال به رامیان و حومه گرگان و از شرق به میامی و از جنوب به حومه شاهرود، از مغرب به حومه دامغان و از شمال غربی به حومه گرگان محدود است

مؤلف البلدان (قرن سوم) در این باره می نویسد: «قومس شهری است با وسعت و جلیل القدر و نام شهر آن «دامغان» است و این شهر اول شهرهای خراسان است.

بلاذری نویسنده قرن سوم، گوید: خراسان چهار جزء است. جزء نخ .ناسان چهار جزء است. جزء نخستین ایران شهر است

و آن نیشابور است و قهستان و طبسین و هرات و بوشنج و بادغیس وهرات و بوشنج و بادغیس و طوس که نام آن طابران است؛ جزء دوم مرو شاهجان است و سرخس و نساو باورد خس و نساو باورد و مرورود و طالقان و خوارزم و آمل و این دو بر ساحل نهر بلخ اند و بخارا؛ جزء سوم که در طرف را و تا نهر هشت فرسنگ است و این شهر مزاحم بن بسطام است و روستا جزء سوم که در طرف باختری نهر است بسطام است و روستای بنک و بدخشان و این ورودگاه مردم است. جزء چهارم ماوراءالنهر است و..

مسعودی در قرن چهارم می نویسد: «قومس ولایتی جداست میان ری و خراسان و شهرهای آن بسطام و سمنان و دامغان است و کوه بزرگ دیگری دارد که مابین قومس و طبرستان است و آن را قارن گویند و هم از نقاط زلزله خیز».

مقدسی جغرافی نویس قرن چهارم، موقعیت قومس را چنین توصیف می کند: «من آن سرزمین دیلم) را به پنج حوزه بخش کردم. نخستین آنها از سمت خراسان، قومس سپس گرگان، طبرستان، دیلمان، سپس خزر است و دریاچه در میان این حوزه است به جز قومس که در بلندی های میان ری و خراسان جا دارد و طبرستان، قومس را از دریاچه جدا می کند. قومس خورهای است فراخ و دلگشا با میوه خوب، هشتاد در هفتاد فرسنگ، بیشتر آن کوهستان است شهرها اندک و کم جمعیت». هنگامی که مقدسی کتاب خود را می نوشت یعنی وقتی که قدرت آل بویه در حد کمال بود، تمام گیلان و ولایات کوهستانی که در شرق گیلان و در امتداد سواحل دریای خزر قرار داشت، یعنی طبرستان و جرجان و قومس، جزء ایالت دیلم بود ولی بعدها این نواحی از هم تفکیک شد. قومس و سمنان و دامغان و بسطام پیوسته یک دیگر بوده است. مقدسی (که مادر او از بیارجمند قومس بوده) درباره شهرهای قومس می نویسد: قصبه آن دامغان شهرهایش: سمنان، بسطام، زغنه، بیار، مغون. مقدسی هم، فاصله بین شهرها را بر حسب مرحله بیان می کند: «راه از گرگان به توس، از گرگان تا جهینه یک مرحله، و از جهینه تا بسطام یک مرحله والله اعلم بالصواب. ه از حداده گرفته تا بسطام یک مرحله». بسطام طرف جنوبی جبل دماوند اتفاق افتاده سمت غرب و جنوبش

فی الجمله گرفته و شرق و شمالش گشاده است.

یعقوبی و اصطخری فاصله بین شهرها را بر حسب منزل” نوشته اند مثلا: «از ری تا قومس بر شاهراه و جاده بزرگ دوازده منزل راه است که برخی از آنها در معموره و برخی دیگر در بیابان ها قرار دارد قومس شهری است با وسعت و جلیل القدر و نام شهر آن «دامغان» است و این شهر اول شهرهای خراسان است». از شهر نیشابور تا سر حد نیشابور تا دیه کردان که در حدود قومس به نزدیک اسد آباد هفت منزل دارند، و از دیه کردان تا دامغان پنج منزل، و از نیشابور تا سرخس شش منزل و از سرخس تا مرو شش منزل و از مرو تا آمل برکنار جیحون شش منزل. از اول عمل نیشابور تا مقابله قومس سوی رود جیحون (بیست و سه مرحله)

اما ابن خردادبه در مسالک و ممالک فاصله بین شهرها را بر حسب فرسخ نوشته است: از سمنان تا آخرین ۹ فرسخ، از آخرین تا قومس ۸ فرسخ، بنابراین از ری تا قومس ۶۳ فرسخ است»

قزوینی (قرن ۷ه. ق)، بسطام را در اقلیم رابع شهری در ولایت قومس نزدیک به دامغان ذکر کرده و آورده است: «اول اقلیم رابع، مکانی است که در اول استوای لیل و نهار، سایه شاخص در وقت ظهر و چهار قدم و سه خمس قدم و ثلث خمس قدم باشد و آخر این اقلیم، جایی است که در وقت استوای شب و روز، سایه شاخص وقت، پنج قدم و سه خمس قدم و ثلث خمس قدم باشد ابتدای این اقلیم از زمین چین و خشن و تبت باشد و می گذرد و از کوه های کشمیر و بلور وارجان و بدخشان و کابل و غور و خراسان و قومس و جرجان و طبرستان و قوهستان و آذربایجان و از پایین عراق و جزیره رودس و صقلیه تا برسد به دریای محیط از ولایت اندلس».

حمدالله مستوفی در قرن هشتم بسطام را این گونه معرفی می کند: «بسطام از اقلیم چهارم است. طولش از جزایر خالدات «فط ک» و عرض از خط استوا «لوی» شهری کوچک است.»

محمد حسن خان اعتمادالسلطنه (صنیع الدوله) در کتاب مطلع الشمس (قرن ۱۳ ه. ق) می نویسد: شهر بسطام باره استوار و بروج بسیار دارد قطر اساس باره سه ذرع و نیم و ارتفاع دیوار حصار از فرق کنگره های باره تا سطح زمین تقریبا دوازده ذرع می شود چهل و دو برج در چهار سمت قلعه می باشد که غالبا فاصله ما بین هر دو برج پنجاه ذرع است و معدودی از برج ها به شکل مخروطی مناسب البنا می باشد دور قلعه شهر یقینا خندق بوده و احتمال است شهر بسطام را دو دروازه معتبر متحاذی است یکی شرق و دیگری غرب و سوق عامر بلد در خط ما بین این دو دروازه واقع شده و در گوشه شرقی دیوار شمالی شهر دروازه مختصری بوده که این زمان مسدود است و با خشت آن را گرفته اند و قلعه ارک بسطام در شمال آن متصل بسور البلد واقع شده و گرداگرد آن خندق عمیق و خاکریزی معتبر بوده و در دو طرف شمال خاکریز دو برج قراول نشین ساخته شده که راه آنها را از زیر خاکریز است و خود حصار ارک شش برج دارد و دروازه آن در سمت شمال است و از جنوب ارک دروازه برای دخول بلد ساخته اند.

صنیع الدوله اضافه می کند: «بسطام به کسر باء شهر بزرگی است در قومس در سر راه نیشابور و بعد از دامغان یعنی از دامغان دو منزل که میگذری به بسطام می رسی

0

درباره‌ی علیرضا رحیمی

همچنین ببینید

آیت الله حاج سیدعباس موسوی

آیت الله حاج سیدعباس موسوی

آیت الله حاج سیدعباس موسویReviewed by Alireza Rahimi Shahroodi on Sep 5Rating: 5.0آیت الله حاج …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *