شاهرود در آینه تاریخ

جغرافیای تاریخی بسطام چگونه بوده است؟

جغرافیای تاریخی بسطام

 بسطام (به کسرب) از نظر وسعت و شهرت سومین شهر ایالت کو مش (قومس) است که امروز (به فتح ب) گفته می شود. در حال حاضر بسطام اهمیت گذشته خود را ندارد و با احداث شهر جدید شاهرود که در ۶ کیلومتری جنوب بسطام و نزدیکتر به شاهراه خراسان به تهران واقع است قصبه ای از بخش قلعه نو خرقان شاهرود محسوب می گردد.

بسطام از واژه قدیم فارسی (ویستا خما) اشتقاق یافته ولی در کتابهای پهلوی شهرهای ایران به آن اشاره نشده است.

به طوری که نوشته اند این شهر از بناهای «ویستام» یا «بسطام» سردار سپهبد) کو مش و گرگان و تبرستان در قرن ششم میلادی است و یا در دوره حکومت وی به این اسم نامیده شده است. حکیم ابوالقاسم فردوسی شاعر نامدار ملی ایران ضمن بیان داستان فرستادن خاقان دختر خود را نزد انوشیروان ساسانی در شاهنامه از بسطام نام برده است.

به آموی و راه بیابان مرو                 زمین بود یکسر چو پر تذرو

چنین تا به بسطام گرگان رسید           تو گویی زمین آسمان را ندید

در کتاب حدودالعالم تألیف شده به سال ۳۷۲ هجری درباره بسطام چنین آمد است: بسطام شهریست بر دامن کوه به حدود گرگان پیوسته، جایی بسیار با نعمت.

ابو دلف در سفرنامه خود که در اوایل قرن چهارم هجری نوشته شده درباره بسطام چنین نوشته است:

از آنجا (دامغان) به قریه بزرگی بنام بسطام رسیدم این قریه به شهر کوچکی شبیه است ابو یزید بسطامی رحمه الله علیه از این شهر بود.

بسطام نیز سیب بسیار خوبی (خوش رنگ) دارد که آن را بسطامی می گویند و به عراق  صادر می کنند. بسطام دارای دو خاصیت است یکی آنکه هیچیک از مردم آنجا هرگز عاشق نمی شوند و هرگاه کسی که عشق در دلش راه یافته باشد از آب آن بیاشامد عشق از دلش بیرون می رود دیگر آنکه هیچکس به تراخم مبتلا نمی شود.

در بسطام به جز مختصری (ماگنزیوم) معدن دیگری وجود ندارد. در آنجا آب تلخی یافت می شود که هر کس با معده خالی از آن بنوشد گاز معده اش دفع می شود و تنقیه با آن بواسیر درونی را بهبود میدهد، در آنجا به جز عطر عود عطر های دیگری مانند مشک و عنبر و کافور و غیره تهیه نمی شود، در آنجا سنگ سیاهی وجود دارد که با آب سرب به خوبی سفید می شود. بسطام مارهای کوچک جهنده و مگسهای بسیار موذی دارد. شراب آنجا سبز رنگ است.

مرغ بسطام نجاست نمی خورد، در تپه ای واقع در مقابل نهر بسطام کاخ بزرگی با دیوارهای بلند و ساختمانها و غرفه های زیاد برپا می باشد. می گویند آن را شاپور ذوالاکتاف بنا نموده»

ابن حوقل گوید روستای بسطام خرم ترین روستاهای قومس است و در باغهای آن میوه فراوان حاصل می شود. مقدسی در وصف مسجد آن می گوید مسجدی پاکیزه است و مانند قلعه ایست و در میان بازار قرار دارد.

ناصر خسرو قبادیانی (علوی) بسطام را در سال ۴۳۸ هجری دیده و آنرا مرکز ایالت کومش شمرده و شهر قومس (کومش) نامیده است. وی به قبر صوفی بزرگ بایزید بسطامی که این تألیف مربوط به اوست نیز اشاره کرده است.

مقدسی جغرافیانویس قرن چهارم هجری (که مادر او از بیار وجمند قومس بوده) درباره شهرهای قومس می نویسد: آبادیها خوب، دژها استوار، مردم نیکخواه، دانش دوست و در هنر ماهرند. قصبه آن دامغان. شهرهایش: سمنان، بسطام، زغنه، بیار، مغون.

در ذیل بسطام چنین می نگارد:

بسطام، جمعیت اندک، باغهای بسیار، میوه نیکو دارد روستایش دلگشا و جامعش (مسجد جامع) زیبا است، همچون دژی در میان بازارها می باشد آب روان دارد گلابی آن را به عراق نیز می برند».

در نیمه اول قرن هشتم هجری ابن بطوطه سیاح معروف مراکشی از بسطام دیدن نموده و درباره آنجا چنین نوشته است:

«از نیشابور به بسطام رفتم، شیخ عارف، بایزید بسطامی منسوب به این شهر است و مزارش نیز در آنجا قرار دارد. قبر شیخ با قبر یکی از اولاد امام جعفر صادق زیر یک قبه است مقبره شیخ ابوالحسن خرقانی نین در بسطام است  من در زاویه بایزید منزل کرده بودم».

خاقانی شروانی شاعر قرن ششم هجری در شعری راجع به بسطام سروده است:

دشمن جاه منند اینها وچون باشند دوست                  چون من از بسطام باشم این گروه از دامغان

***

باکو به دعای خیرش امروز               ماند بسطام و خاوران را

یاقوت حموی از سیب بسطام تمجید بسیار کرده گوید: بر فراز تپه ای در نزدیکی آن شهر کاخی بزرگ قرار دارد که گرداگرد آن باروئی کشیده شده و گویند از بناهای شاپور ذوالاکتاف است. یاقوت از بازارهای بسطام و فراوانی ارزاق آنجا نیز گفتگو کرده است.

حمدالله مستوفی در نزهت القلوب تألیف شده در سال ۷۴۰ هجری بسطام را این طور تعریف کرده است:

بسطام – از اقلیم چهارم است. طولش از جزایر خالدات (فطک) و عرض از خط استوا (لوی) شهری کوچک است و هوای معتدل دارد و از مزارات اکابر مزار سلطان العارفین بایزید طیفور بن عیسی سروشان آنجاست. حاصلش میوه و غله فراوان است.»

در هفت اقلیم امین احمد تالیف شده در اواخر قرن دهم هجری درباره بسطام چنین آمده است:

بسطام شهری مختصر ست و از خواص آن شهر یکی آن است که کس در آنجا عاشق نشود و درد چشم نبیند و نیز آورده اند که در آن ولایت آب تلخ است که گند دهن را دفع کند و بواسیر بیفکند و از آن شهر همیشه بوی خوش به مشام می رسد و چمن بسطام از جاهای با نام است و آن مرغزاریست که از غایت لطافت حکم فضای جنان دارد و به وفور فیض هوا غیرت روضه رضوان:

از سبزه و آب گشته موجود               دراعه خضر و درع داوود

و در یکی از مضافاتش «ابر» نام چاهی است که اگر ناپاکی در آن اندازند البته باعث باد و طوفان گردد و مادام که آن را برنیاورند تخفیف نیابد، و از همه خوشتر و بهتر مسکن و مولد سلطان العارفین شیخ ابایزید و شیخ ابوالحسن خرقانی است قدس الله سر هما

حاجی زین العابدین شیروانی در کتابهای بستان السیاحه و ریاض السیاحه بسطام را چنین توصیف نموده است:

بسطام قصبه ای است خجسته فرجام آبش از کاریز و هوایش طرب انگیز و خاکش حاصلخیز، میوه سردسیرش فراوان و حبوب وغلاتش ارزان، آن قصبه در زمین هموار اتفاق افتاده و جوانب اربعه اش گشاده و طرف جنوبش کوه نزدیک است، گویند از بناهای بسطام خالوی خسرو پرویز ابن هرمز انوشیروان است قرب هزار باب خانه در اوست، در سمت شرقی او قریب نیم فرسخ دور چمنی است مشهور به چمن بسطام رشک گلشن مصر و شام است. مزار کثیرالانوار سلطان العارفین بایزید بن سروشان اندرون شهر واقع است و امامزاده عالی مقدار ولد ارجمند حضرت امام جعفر صادق (ع) در جنب قبر بایزید اتفاق افتاده و عموما مردم آن دیار مذهب امامیه دارند و اعاظم آنجا اولاد آن شیخ بزرگوارند، فقیر مکرر آن مقام را دیده و به صحبت آنجا رسیده است.

صنیع الدوله در جلد اول مرآه البلدان درباره بسطام چنین نوشته است: بسطام بکسر باء شهر بزرگیست در قومس در سر راه نیشابور و بعد از دامغان یعنی از دامغان دو منزل که میگذری به بسطام می رسی مسعری هلال گوید قریه بزرگیست شبیه به شهر کوچکی، ابویزید بسطامی زاهت منسوب به این قریه است سیبی دارد بسیار خوش رنگ و درخشنده که حمل به عراق می نمایند و معروف به سیب بسسطامی است دو خاصیت عجیب در بسطام هست یکی آنکه احدی از اهل بسطام عاشق نشده و نمی شود و اگر از اهل شهر دیگر کسی عاشق باشد و به بسطام وارد شود به مجرد ورود به این شهر و خوردن آب آن عشق او زایل می شود و خاصیت دیگر آنکه چشم درد در این شهر نیست و سکنه از این عارضه

محفوظ اند و آب تلخی در بسطام هست که هر کس از آن ناشتا بیاشامد اگر دهان او را بوی بدی باشد رفع می شود، و حقنه از این آب مزیل بواسیر باطنی است و عود را که به این شهر میاورند دیگر رایحه از او به مشام نمی رسد، اگر چه بهترین عودهای هندی باشد، بر خلاف بوی مشک و عنبر سایر طیبات در آن زیاد می شود و در این شهر مارهای کوچک جهنده و مگسهای موذی بسیار هست و در محاذی شهر در بالای تپه قلعه ایست بسیار وسیع و دیوار آن بلند و بروج عدیده دارد گویند این قلعه را شاپور ذوالاکتاف بنا کرده است، مرغهای خانگی بسطام مثل مرغهای خانگی سایر جاها از مدفوعات نمی خورند. بالجمله من خود این شهر را دیدم، شهر بزرگیست و بازارها دارد ولی خانه های متوسط و عمارات آن به ابنیه اغنیا نمی ماند. واقع در دشت و در نزدیکی کوه های بزرگ است که آن کوهها مشرف به شهر می باشد نهر بزرگی در نزدیکی آن جاریست قبر ابویزید طیفور بن عیسى بن سروشان زاهد بسطامی در وسط شهر نزدیک بازار است و نیز ابویزید طیفور بن عیسی بن آدم بن عیسى بن على الزاهد معروف به ابویزید اصغر نیز بسطامی است و نیز بعضی از فضلا و متاخرین هستند که منسوب به این شهراند وقتیکه خلیفه ثانی، نعیم بن مقرن را به فتح ری و قومس روانه کرد اوسوید بن مقرن را فرستادن عنینه بن نهاس جنداولی قشون ایشان را داشت چون به بسطام رسید اهل بسطام دیدند تاب مقاومت ندارند با لشکر اسلام مصالحه نمودند ابو نجید در ینمعنی گوید:

فنحن لعمری غیر شک قرارنا                      احق و اولى بالحروف وانجب

اذا ما دعی داعی الصباح اجابه           فوارس منا کل یوم مجرب

 و یوم ببسطام العریضه إذ حوت                   شدد نالهم اوزارنا بالتلبب

ونقلبها زورا کان صدورها                من الطعن نطلی بالسنی المخضب

(نز) بسطام از اقلیم چهارم است، هوایش معتدل حاصلش غله و میوه فراوان است (اث) مطابق است با (مع) نواب والا معتمدالدوله در جام جم مرقوم نموده اند که در بسطام نزدیکی مزار شیخ العارفین بایزید مناره ایست که چون او را حرکت دهند میجنبد و نیز نگاشته اند که جانب شمال بسطام و دامغان صحرای گرگان است.

ناصر بخارائی شاعر قرن هشتم هجری در قصیده ای سروده است:

عراق را به وجود تو شهرت افزوده است                           امتیاز بایزید بیفزود شهرت بسطام

 

نمایش بیشتر

نوشته های مشابه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

بستن
دکمه بازگشت به بالا
بستن